عرفان و شريعت
نويسنده: دكتر سيد يحيى يثربى
ناشر: كانون انديشه جوان
امروزه عرفان و تعاليم عرفا، بازار گرمى دارد. مكاتب عرفانى از داخل و خارج در اختيار مردم و به خصوص جوانان قرار مى گيرد. از عرفان اسلامى گرفته تا عرفان هندى و عرفان سرخپوستان! در اين راه از وسايل مختلفى مانند تاليف و ترجمه كتاب، مقاله، سخنرانى، كلاس هاى خصوصى و عمومى، نوار و برنامه هاى صدا و سيما و غيره بهره گرفته مى شود.
در آشفته بازار فرهنگ جامعه ما، هر كسى با انگيزه و هدفى خاص، به اين گونه مطالب روى مى آورد. از قبيل سرگرمى، كنجكاوى، تسلى روحى، درمان آشفتگى، مخالفت با شريعت، هماهنگى با جو جامعه، سياست و سرانجام مشاهده و كشف حقيقت. اين كار، در عين رواج و گسترش، متولى خاصى ندارد و اشخاص و مراكز مختلف، به ترويج اين مكتب مى پردازند. از جمله روحانيون، خانقاه ها، مدعيان مختلف، برنامه سازان صدا و سيما و رشته هاى آموزشى دانشگاهى و غيره.
وضعيت علمى و فرهنگى جامعه ما به دلايل گوناگون از جمله جدى نبودن و كاسبكار بودن تعدادى از افراد موثر در مراكز دانشگاهى چنان آشفته است كه به آ سانى «هر زمان خر مهره را با در برابر مى كنند!»
اين كتاب با هدف آشنا ساختن خوانندگان با مساله رابطه عرفان و شريعت تنظيم شده و با تفصيل بيشتر مورد بحث قرار گرفته است. براى اين كه يكى از برداشت هاى نادرست، عرفان را از شريعت بى نياز دانسته و يا حتى آن را مخالف و ضدشريعت قلمداد كرده است و يا چنان مى پندارد كه بنابر بعضى از اظهارات سطحى عرفا، از ارزش و اعتبار يكسان برخوردارند!
اين بحث در هشت فصل تنظيم شده است و چون براى استفاده عموم تهيه شده، در حد امكان مطالب را به زبان ساده بيان كرده است و از به كار بردن اصطلاحات پيچيده و عبارات سنگين خوددارى شده است.

مكتب اهل بيت عليهم السلام، نظامى جامع و گسترده است كه هدف آن سعادت بشريت است. سه ركن اساسى اين مكتب عقايد، احكام و اخلاق مى باشد. از نظر اسلام تعاليم اخلاق چنان با اهميت است كه پيامبر اسلام (ص) هدف از بعثت خود را كامل كردن مكارم اخلاق بيان كرده اند.
در خصوص مولفه هاى مكتب اهل بيت عليهم السلام و نيز معيار تشخيص، فعل اخلاقى و غيراخلاقى، اهميت نيت و رابطه نيت و عمل با دكتر صديقه مهدوى كنى عضو هيات علمى دانشگاه امام صادق(ع) كه در خصوص علوم قرآنى تحقيقات بسيارى داشته اند به گفتگو نشسته ايم كه در پى مى خوانيم.

حجت الاسلام و المسلمين علم الهدى گفت: در بخش خواهران نيز مى توان همچون مسابقات كشورى، مسابقات بين المللى برگزار كرد به شرط آن كه موازين و ارزش هاى اسلامى كه قرآن نيز به آن تاكيد دارد، حفظ شود.
به گزارش خبرگزارى كتاب ايران(ايبنا)، ستاد خبرى معاونت فرهنگى سازمان اوقاف و امور خيريه، امام جمعه مشهد مقدس، در حاشيه برگزارى بيست و پنجمين دوره مسابقات بين المللى قرآن كريم گفت: برگزارى اين دوره از مسابقات در مشهد، نشانگر اعتبار اين كلان شهر مذهبى در دنياست. وى افزود: مسلما يكى از دلايل برگزارى بيست و پنجمين دوره مسابقات بين المللى قرآن كريم در مشهد مقدس، فضاى معنوى اين شهر است كه بستر خوبى براى برگزارى اين گونه مسابقات است و بايد به توسعه قرائت قرآن به عنوان توسعه يك برنامه هنرى كاملا اسلامى نگاه كرد.
وى تاكيد كرد: از زمان نزول قرآن، آن جلوه اى كه اعراب را شيفته پيامبر گرامى(ص) اسلام كرد، الفاظ زيباى قرآن بود و قرآن زمانى بر پيامبر(ص) نازل شد كه اعراب بهترين شاعران را داشتند و اشعار زيباى آنها دل ها را جذب مى كرد اما قرآن كريم با ظهور خود همه مرقومات را از صفحه دل ها پاك كرد. وى افزود: امروز اين قرآن است كه ۱۴۰۰ سال از ظهور آن مى گذرد و همچنان پس از سال ها همه دل ها را به سمت خود جذب مى كند. امام جمعه مشهد ضمن تاكيد بر گسترش و توجه بيشتر به قرائت زيباى قرآن گفت: امروز وقتى قرآن به زيبايى قرائت مى شود، جاذبه فراوانى ايجاد مى كند و در دل ها بسيار تاثير مى گذارد، به صورتى كه هيچ برنامه هنرى نمى تواند به پاى آن برسد.
وى تاكيد كرد: امروز هنرى كه اسلام را زيبا جلوه داده و آن را در اوج عظمت خود نشان مى دهد، قرائت زيباى قرآن است و قارى قرآن به عنوان يك هنرمند در يك جايگاه بالا و والاى هنرى بايد قرار بگيرد.

با آغاز دوره غيبت كبرى (۳۲۹ه.ق) شيعه با مشكلات زيادى رو به رو شد. اصل بسيار محكمى كه به طور ارتكازى اكثر شيعيان را راهنمايى مى كرد، اين بود كه چون معصوم (ع) حضور آشكارى ندارد، پس همه درها روى ما بسته است. پى  آمد اين اصل ارتكازى در شيعه، حيران همه جانبه اى بود كه به واسطه غناى ذاتى منابع شيعه و مجهز بودن آن به ابزار تئوريكى در قالب اجتهاد، بسيارى از ابعاد آن به زودى مرتفع شد. متخصصان متعهد خط توليد افكار كلامى، فقهى، تفسيرى و غيره را به زودى راه انداختند و انديشه هاى نابى در اين زمينه ها ظهور و بروز يافت. خط توليد افكار سياسى، اما ديرتر راه افتاد و از جمله در عرصه فقه سياسى در زمان غيبت از جمله مباحث حكومتى و جهاد ابتدايى، به سمت زنده كردن مباحثى چون تقيه و غيره حركت كرد و هم و غم آن به تكيه بر حداقل ها در حفظ شيعه معطوف شد.
به طور كلى مى توان ادعا كرد كه در خط اصلى نظريه پردازى در مورد قدرت سياسى و مباحث مربوط به آن تا قبل از نائينى يكنواختى حاكم است. اما با ورود نائينى به حوزه نظريه پردازى سياسى به تدريج گفتمان عدم تعطيل حكومت در زمان غيبت قوت گرفت. تاملات نائينى در حوزه سياست عمدتا از منظر فقهى صورت گرفته است. ورود جدى وى به اين حوزه، قوت و توانايى گفتمان اصولى را در مقابل گفتمان اخبارى آشكار كرد. نائينى در شيوه برخورد با مدنيت غربى و مفاهيم نوظهورى در گفتمان غربى روشى را برگزيده كه به او امكان مواجهه فعال را مى دهد. لذا ايشان به دامن تقليد محض از غرب و يا انكار مطلق دستاوردهاى بشرى نيفتاد و هرگونه پذيرش يا طردى را در چارچوب انديشيده شده اى صورت داد.
شناخت انديشه سياسى نائينى به شناخت مبناى وى در امور حسبيه بستگى دارد و نائينى در راستاى مشروعيت بخشيدن به نظام مشروطه، يكى از باب هاى مهم را باب امور حسبيه مى داند. با توجه به محور بودن امور حسبيه در دستگاه مفهومى نائينى مى توان بيشتر تاملات وى را در حوزه سياست كه در ظاهر رنگ و روى فلسفى سياسى دارند، به تاملات با صبغه فقه سياسى تحويل كرد.كتاب انديشه سياسى آيت الله ميرزا محمدحسين نائينى نوشته عباس حيدرى بهنوئيه، توسط موسسه بوستان كتاب با قيمت ۱۷۵۰ تومان منتشر شده است.

برخى گمان مى كنند مكتب اهل بيت مكتبى فقهى است و به حقايق و مفاهيم ديگر توجهى ندارد. اما مكتب ايشان، نظام جامع و گسترده اى است كه هدف آن سعادت بشريت مى باشد و هر چيزى را كه به سعادت و رستگارى انسان ها كمك كند، مورد تاكيد قرار مى دهد.
سه ركن اساسى اين مكتب عقايد، احكام و اخلاق است كه در اين ميان، اخلاق مورد توجه و عنايت خاص ايشان مى باشد.
امام صادق (ع) كه رييس مكتب جعفرى است، درباره كليه مسايل و مشكلاتى كه بشريت به آن نياز داشته و خير و صلاح مردم در آن بوده، بحث كرده و براى حل اين مشكلات راه و روش هايى علمى ارايه داده است.
مفاهيم اخلاقى ايشان از مهم ترين مسايل مورد توجه قرآن كريم مى باشد و با هدف تهذيب اخلاق و راهنمايى انسان ها و خوشبختى شان منتشر شده است كه بايد از زواياى مختلف مورد مطالعه جدى قرار گيرد و به تفصيل بررسى شود.
بسيارى افراد اخلاق را امرى غيرالزامى و حاشيه اى مى دانند و كمتر بدان توجه مى كنند، در حالى كه غالب مشكلات جامعه امروزى، به دليل ضعف هاى اخلاقى و خلاهاى ناشى از آن مى باشد. مشكلات و گرفتارى هاى جهانى نيز به دليل فقر اخلاقى در جوامع است. چنين جامعه اى به مرور منقلب مى شود و هويت خود را از دست خواهد داد و تا اين مشكلات در جوامع انسانى حل نشود، مسايل ديگر نيز حل نخواهد شد.
 تعاليم اخلاقى از ديدگاه اسلام چه جايگاهى دارند؟
از نظر اسلام تعاليم اخلاقى از چنان اهميتى برخوردار است كه پيامبر اسلام (ص) هدف از بعثت خود را كامل كردن مكارم اخلاق بيان كرده اند. مهم ترين رسالتى كه همه پيامبران به خصوص پيامبر اسلام (ص) بر دوش داشته اند، ترغيب انسان ها به تهذيب نفس است.
مهم ترين هدف خلقت تكامل انسان مى باشد. اگرچه اين امر فطرى است، اما نياز به معرفت، پرورش و تعليم دارد. نفس انسان گاه به طور فطرى منصف به صفت و خلقى مى باشد و گاه به طور اكتسابى. اين دو با يكديگر تعامل دارند، به طورى كه خلقيات فطرى در رفتار انسان تاثيرگذار است و رفتار انسان نيز بر اين خلقيات تاثير مى گذارد.
چگونه مى توان صفات و خلق و خوهاى فطرى را پرورش داد؟
 اين امر محقق نمى شود، جز آن كه خود انسان آن را فراهم آورد. خداوند در ميان انسان ها افرادى را برمى گزيند تا اين نور الهى را با وحى الهى تقويت نمايند و راه رسيدن به فضايل را به انسان ها نشان دهند. انسان نيز براى رسيدن به اين فضايل و ملكات اخلاقى، هم بايد به لحاظ نظرى و عقلانى، مفاهيم اخلاقى را شناسايى كند و هم بايد از مبانى و زيربناى اخلاق و معيار خوبى ها و بدى ها بحث نمايد. در اخلاق عملى، ادب و دستورهاى خاصى كه در مسير تزكيه و تهذيب، التزام به آنها ضرورت دارد مورد مطالعه قرار مى گيرد.
از جمله مسايل نظرى اخلاق، معيار و منشا فعل اخلاقى مى باشد. براى تغيير مسايل اخلاقى از غيراخلاقى، بايد معيارهاى آن مورد مطالعه و بررسى قرار گرفته و به اين سوالات پاسخ داده شود.
معيار تشخيص فعل اخلاقى و فعل غيراخلاقى چيست؟
 علماى اخلاق كارى را اخلاقى مى دانند كه قابل ستايش و نخستين بوده و بشر براى آنها ارزش قايل است. عفو، ايثار، گذشت و عدالت فعل اخلاقى است و كار عادى است كه بين انسان و حيوان مشترك است مثل خوردن و خوابيدن.
فعل اخلاقى مفهوم ارزش را در خود دارد اما اين بدان معنا نيست كه هر مفهوم ارزشى اخلاقى است، زيرا آنچه در محدوده اخلاق از انسان خواسته مى شود، انجام يا ترك كارهاى اختيارى است كه سعادت يا شقاوت را در پى دارد.
پذيرش عدالت و يا گذشت و ايثار، نوعى انتخاب و گزينش است. كسى كه از روى ترس از كيفر عدالت را رعايت مى كند، به وظيفه قانونى خودش عمل كرده، اما از نظر اخلاقى، كارى انجام نداده است. تنها در صورتى اين افعال اخلاقى محسوب مى شوند كه با انگيزه فضيلت خواهى و گذشت توام باشد.
اين كه بدانيم چه چيزى ما را وا مى دارد تا كار اخلاقى انجام دهيم و اساس ارزش در كارهاى اخلاقى چيست، تاثير فراوانى در تكميل و تعميم اخلاق جامعه داشته و سبب مى شود تا نظم حقوقى، متناسب با آن رشد كرده و راه حل اختلافات را از آنها بگيرد و به ما يارى دهد كه چگونه بايد زيست و چگونه بايد رفتار كرد تا زندگى رفتار ما باارزش، مقدس و متعالى باشد و براى پياده كردن اين ارزش ها در جامعه از كجا بايد شروع كرد.
نكته قابل توجه اين است كه متفكران علم اخلاق، معيار فعل اخلاقى را يكى از سه عامل انگيزه، نتيجه و يا خود فعل دانسته اند. اسلام هر سه جنبه را مورد توجه دارد و اعمال را در گرو نيات قرار مى دهد.
يكى از مهم ترين عواملى كه در اخلاق اسلامى به عنوان اساس ارزش در كارهاى اخلاقى مطرح است، نيت و انگيزه اى است كه انسان را به انجام دادن آن كار وا مى دارد و شكل ظاهرى فعل به تنهايى معيار ارزش ها نمى باشد و آنچه به عمل جنبه اخلاقى مى بخشد، بار ارزشى آن است. نه حيثيت عينى و علمى آن.
به عنوان مثال عيب جويى و عيب زدايى، به حسب ظاهر هر دو با بازگو كردن عيب همراه است، اما اولى با انگيزه تحقير و دومى به قصد خيرخواهى گفته مى شود. در بسيارى از مكاتب اخلاقى به نيت توجه نشده است و تنها مكتبى كه بر نيت تكيه كرده مكتب اخلاقى كانت مى باشد.
ديدگاه كانت چه نسبتى با ديدگاه اسلامى دارد؟
كانت مبدا همه خوبى ها را اراده خير مى داند و به نظر او كارى اخلاقى است كه با حسن نيت و با انگيزه اطاعت از عقل به منظور اداى تكليف و پيروى از قانون انجام شده باشد. پس انسانى كه براى مصلحت يا سودى كه عايدش مى شود، عملى را طبق قاعده اخلاقى انجام دهد، كار نيكى نكرده است. پس اخلاق تنها به امور درونى و نفسانى توجه دارد و خوب و بد را با معيار اراده خير مى سنجد. از ديدگاه كانت، حسن نيت ارزش دارد، نه مظاهر خارجى اراده.
يكى از اشكالات نظريه كانت اين است كه ممكن نيست كار عاقلانه اى از انسان سر بزند، ولى نيت كمال سعادت در آن نباشد. اصولا نمى توان از سر عقل كارى را انجام داد كه موجب سعادت نشود. شايد در تشخيص سعادت اشتباه كند، اما اين انگيزه به طور فطرى در همه وجود دارد.
از طرف ديگر اگر تا اين حد دايره فعل اخلاقى محدود شود، تعداد افرادى كه كارشان ارزش اخلاقى داشته باشد، بسيار كم خواهد بود. كارى كه فقط به اين دليل انجام گيرد كه وجدان مى گويد و در مقابل آن هيچ انتظارى نباشد، نه پاداش دنيوى و نه پاداش اخروى، نه تكامل نفس، هيچ انسان عاقلى چنين كار بى هدفى را انجام نمى دهد.
اسلام اين موضوع را پذيرفته است كه اگر انسان كارى را از روى عقل انجام دهد به دنبال كمال و سعادت است. برخى اين كمال را در قرب خدا، برخى در نعمت هاى بهشتى و برخى در لذايذ دنيوى مى دانند.
برخلاف ديدگاه كانت، معتقدان به اصالت نفع به آثار و نتايج اعمال توجه مى كنند. بدين معنا كه اگر عملى آثار و نتايج سودمندى بيش از آثار و نتايج زيان آور داشته باشد، اين كار درست و اخلاقى است وگرنه نادرست مى باشد. افرادى كه مانند افلاطون ملاك اخلاقى بودن را خود فعل مى دانند، بدين معنا كه انسان بايد خير و شر را بشناسد، اگر خير را شناخت، خوب عمل مى كرد و اگر شناختى نداشت، بد عمل مى كرد.
از نگاه اسلام، نيت چگونه تعريف مى شود؟
اخلاق اسلامى براساس تزكيه و تهذيب نفس بنا شده است و بنابراين در همه اعمال قلبى و بدنى اصالت با نيت مى باشد. در حقوق، اصالت با عمل است و نيت امرى جانبى محسوب مى شود و رضايت داشتن در عملى بدون هيچ اقدامى، مورد مواخذه و كيفر قرار نمى گيرد، اما آثار وضعى آن گريبانگير فرد و اجتماع خواهد بود. در كتب فقهى و اخلاقى، نيت را به دو معنى تعريف كرده اند؛ يكى به معناى قصد محقق عنوان عمل با اراده همزمان با فعل و دوم به معناى انگيزه وداعى عمل افعالى كه بدون قصد خاص محقق نمى شوند احترام، وضو، نماز و ….
نيت در هر دو معنا مقدم بر اعمال است.
نيت و عمل چه رابطه اى با هم دارند؟
 ركن اصلى هر عملى نيت است و از ديدگاه مكتب اسلام، فعل بدون نيت عمل شناخته نمى شود. هدف نهايى در زندگى انسان، رسيدن به قرب الهى است و هر عملى كه انسان را به اين هدف نزديك كند، ارزش اخلاقى دارد. چنين عملى فضيلت خوانده مى شود. بنابراين اگر عملى به ظاهر خوب و شايسته باشد ولى انسان را به آن كمال نهايى نرساند، در نظام اخلاقى اسلام بى ارزش است.
بايد توجه داشت كه هر عملى از دو جزء كاملا مشخص شكل مى گيرد. اول نيت كه به منزله روح عمل است و دوم شكل عمل كه در حكم جسم و كالبد عمل مى باشد. براى مثال كسى كه چيزى را به ديگرى مى بخشد، براى آن كه عملش از نظر اسلام فضيلت محسوب شود، بايد در انجام دادن آن عمل هم نيت خالص براى خدا داشته باشد و هم شكل عملش مطابق با فرمان خدا باشد. شرط اول را حسن فاعلى و شرط دوم را حسن فعلى مى نامند. بنابراين هر عمل با هر نيتى سازگارى ندارد و نمى توان عمل ناپسندى را با نيت الهى انجام داد، همان طور كه نمى توان عمل شايسته اى را با نيت نادرست به جاى آورد.
به عمل بدون نيت هيچ اثرى از جهت پاداش يا مجازات مترتب نيست، زيرا محاسبه و پاداش ارتباطى محكم با شناخت و آزادى دارند و وقتى آزادى و اختيار از ميان برداشته سود مسووليت نيز منتفى است و پاداش و جزا نيز معنا نخواهد داشت.
بنابراين نيت نقشى سازنده در تمامى مراحل زندگى دارد؛ حتى ادامه حيات انسان وابسته به آن است و همين نيت است كه به عمل شكل مى دهد و مايه سعادت و شقاوت، كمال و تعالى يا سقوط روح آدمى مى گردد.

سارا هرسينى
مسايلى چون نشت نفت هاى عمده، آتش سوزى جنگل هاى استوايى، آلودگى آب و هوا، آلوده كنندگان شيميايى و فلزى، آلودگى ناشى از زباله شهرى، تهى شدن منابع، رشد جمعيت، تجاوز انسان به طبيعت و تكنولوژى مخرب وى در قالب گرم شدن آب و هواى كره زمين و نازك شدن لايه ازن، اسيدى شدن آب اقيانوس ها به دليل انتشار گاز دى اكسيد كربن ها، جنگ، آلودگى هاى صوتى و. . . ، جزء مسايل زيست محيطى به حساب مى آيند. اين مسايل مى توانند موضوعات قابل بحث در هر لحظه باشند مثل نواختن بلند موسيقى در همسايگى شما، كه اگر شنيدنش موجب ناراحتى شود، يك مساله زيست محيطى به حساب مى آيد. اين يك مشكل است، زيرا موجب ناراحتى مى شود و اين پرسش را بر مى انگيزاند كه در باره اش چه بايد كرد. براى اين كه چيزى به عنوان مشكل باشد بايد جنبه اى از محيط زيست به صورت نامطلوب جلوه كند و كسى باشد كه برايش اين پرسش عملى مطرح شود كه چگونه مى توان آن را رفع كرد . مواردى كه در اين باره مى توان به آن اشاره كرد:
آلودگى به مواد شيميايى و فسيلى:
در مارس سال ۱۹۷۶ تانكر نفت كش تورى كانيون كه در ليبريا ثبت شده بود در چند مايلى لندزاند به گل نشست و دو نيمه شد و صد هزار تن نفت خام به آب دريا ريخت. ۱۱ سال بعد از آن، تانكر ديگرى به نام آموكو كاريز كه بزرگتر از تورى كانيون و تحت پرچم ليبريا بود، به دنبال خراب شدن سيستم هدايت آن با سواحل بريتانيا برخورد كرد و ۲۱۰ هزار تن نفت خام به دريا ريخت.
در آوريل سال ۱۹۷۷ انفجارى در يك چاه نفتى در درياى شمال رخ داد و ۷/۱ ميليون متر مكعب گاز بيرون ريخت، انفجار مشابهى با دامنه گسترده ترى در يك چاه نفتى در فلات قاره مكزيك رخ داد كه مهار چاه، ۹ ماه طول كشيد و در اين مدت بيش از ۴۰۰ هزار تن نفت هدر رفت.
علاوه بر اين همه ساله حدود دو ميليون نفت در رابطه با عمليات شستشويى مخازن نفت و تخليه آب موازنه ، عمدا به دريا ريخته مى شود.
 اثرات جنگ بر محيط زيست:
جنگ هميشه با ورود خسارت به محيط زيست همراه بوده و اثرات نامطلوب بر محيط زيست داشته است ؛ جنگ دو تاثير عمده بر محيط زيست دارد:
اول خسارت وارده در طول جنگ بر محيط يا عمدى است و يا اتفاقى. خسارت عمدى مى تواند به منظور جلوگيرى از پناه گرفتن دشمن، انهدام و از بين بردن محصولات غذايى به قصد ايجاد وحشت در جمعيت غير نظامى دشمن باشد و خسارت دوم كه آثار منفى بر طبيعت باقى مى گذارد، استفاده تعمدى از رهگذر تغييرات مصنوعى در محيط زيست به عنوان ابزار جنگيدن است.
در جريان جنگ عراق عليه ايران، حمله هواپيماهاى عراقى به هفت سكوى استخراج نفت در حوزه هاى نفتى نوروز در خليج فارس باعث فوران نفت به خليج فارس شد، به طورى كه ۱۹ كمپانى فعال در منطقه اعلام كردند كه نشر و پخش غير قابل كنترل نفت، خليج فارس را به درياچه اى وسيع از نفت تبديل خواهد كرد و خسارات بى سابقه اى بر محيط زيست به همراه خواهد داشت.
علاوه بر موارد فوق، استفاده از سلاح هاى هسته اى و شيميايى در جنگ ها نيز خود، داستان تلخ ديگرى است كه به راستى به راحتى نمى توان از آن گذشت مثل استفاده آمريكا از سلاح اتمى عليه ژاپن يا استفاده عراق از سلاح شيميايى عليه ايران.
آلودگى خاك: آلودگى خاك علل و عوامل مختلفى دارد كه از آن جمله مى توان به وجود زباله هاى سخت و تجزيه ناپذير، استفاده از سموم دفع آفات نباتى به ويژه
د. د. ت كه آثارش تا ۱۵ سال باقى مى ماند و باران هاى اسيدى كه در برخى از مناطق به علت افزايش آلودگى بيش از حد هوا مى بارد، اشاره كرد. حتى ريختن فاضلاب شهرى، فضولات كارخانه ها درصد آلودگى خاك را سيرى صعودى بخشيده است، آلودگى ناشى از سلاح هاى شيميايى و هسته اى نيز موجب آلودگى خاك مى شود.
اين در حالى است كه خاك به عنوان منبع غذا و آب و نيز مكان طبيعى براى زيست بسيارى از جمعيت هاى موجودات زنده و مامن و محل زندگى بسيارى از توليد كنندگان اوليه هر غذايى مى باشد و آلودگى و خسارات وارده بر آن مى تواند زندگى همه موجودات به ويژه انسان ها را در ابعاد گوناگون تحت تاثير قرار دهد.
آلودگى هوا: هرگاه يك يا چند ماده آلوده كننده با غلظتى، يا به مدتى در هوا موجود باشند كه به انسان، گياه، حيوان و اشياء زيان رسانند يا سبب كاهش راحتى و آرامش زندگى گردند، آن هوا را آلوده گويند. به عبارت ديگر هرگاه ماده يا موادى بيگانه به هوا كه خود مخلوطى از گازهاى مختلف است، به حدى وارد شودكه تعادل طبيعى مخلوط گازهاى هوا را بر هم زند، صحبت از آلودگى هوا به ميان مى آيد.
منابع گوناگونى براى آلودگى هوا وجود دارد مثل دود ناشى از سوخت وسايل حمل و نقل زمينى، ريلى، هوايى و دريايى، دود ناشى از سوخت كارگاه ها و كارخانجات صنعتى و توليدى، زباله ها و دود ناشى از سوزاندن آن ها، دود ناشى از سوخت منازل و مغازه ها، آتش سوزى ها. در ايران، در هر سال بيش از ۲۰۰ تن گرد و غبار و ۴۵۰ هزار تن سرب در نتيجه سوخت بنزين و فرآورده هاى معدنى وارد هواى شهرهاى كشور مى شود. سرب موجود در هوا باعث نارسايى و بيمارى هاى فراوانى در كليه، كبد، ريه و. . . مى شود كه براى سلامتى انسان بسيار خطرناك است.
آلودگى آب هاى سطحى و زير زمينى توسط زباله: از يك سو زباله شهرى و از سوى ديگر بى توجهى شهروندان به عمق مساله، به صور مختلف موجبات آلودگى آبهاى سطحى و زيرزمينى و خاك را فراهم مى آورد. با توجه به اين واقعيت كه كشور ما در مدار سرزمين هاى خشك قرار گرفته، مى بايستى قاعدتا در استفاده از هر قطره آب تعمق كافى به عمل آيد. ريختن انواع زباله، از لاستيك فرسوده اتومبيل، اسباب بازى پلاستيكى، ظروف خالى مايعات ظرفشويى و شامپو گرفته تا انواع ميوه و سبزيجات گنديده، به درون جويها در بسيارى از نقاط شهر جوى ها را مسدود كرده و آب آلوده جوى ها بر سطح كوچه ها و خيابان ها جارى مى شود.
زباله از طريق نشت آب، خود نيز موجب آلودگى آب و خاك مى گردد. زباله خانگى معمولا حاوى مقادير زيادى مواد آلى و فاسد شدنى است. اين مواد در نتيجه انباشته و فشرده شدن و نيز بر اثر گنديدگى تدريجى، مقدارى آب درون خود را از دست مى دهند. بدين ترتيب مايع لزج و تيره رنگى از زير تلنبار زباله و يا سوراخ كيسه هاى زباله، در سطح كوچه و خيابان جارى مى شود.
وقوع يك فاجعه بزرگ در انبار زباله جاده آبعلى (هزار دره ) هشدارى بود كه متاسفانه چندان جدى تلقى نشد؛ در سال ۱۳۶۱ در نتيجه نفوذ نشت آب انبار زباله هزار دره به رودخانه جاجرود، كه آب اين رودخانه مورد استفاده ماهى سراى جاجرود نيز قرار مى گرفت، بيش از دو ميليون ماهى از بين رفتند و خسارت مالى در حدود ۱۵ ميليون تومان به بار آمد. البته توجه به اين نكته نيز ضرورى است كه همراه آلودگى آب همواره بخشى از خاك نيز آلوده مى شود.
بر خلاف آلودگى هوا و آب، آلودگى خاك از نظر تركيب شيميايى به آسانى قابل اندازه گيرى نيست، حتى اگر رديابى تركيباتى در خاك وجود مواد زيان بخشى را تاييد نمايد، نمى توان با قاطعيت بر خلل پذيرى كاركرد خاك صحه گذارد و…).
گرم شدن كره زمين: يكى از عوامل آلودگى هوا، گرم شدن كره زمين است. از مدت ها قبل دانشمندان به اين نتيجه رسيده اندكه گاز كربنيك ( ۲CO) مانند سرپوش گلخانه عمل مى كند كه حرارت خورشيد از آن عبور كرده و به زمين مى رسد ولى اجازه نمى دهد كه اين حرارت از زمين خارج شود. لذا افزايش تراكم ۲CO و ديگر گازهاى گلخانه اى در اتمسفر بر اثر فعاليت هاى انسانى موجب افزايش دماى زمين شده است.
ز) باران هاى اسيدى: يكى از عوارض آلودگى هوا باران هاى اسيدى است كه بر اثر تركيب فلزات و ذرات معلق در هوا ناشى از سوخت هاى فسيلى با بخار آب موجود در جو به وجود مى آيد و سپس به صورت مايع در آمده و به زمين بر مى گردد كه به صورت مايع و بخار هستند و اثرات تخريبى زيادى بر محيط زيست دارند.
آسيب ديدن لايه ازن: يكى از موضوعات بسيار مهم در حوزه مسايل زيست محيطى، مشكل صدمات وارده بر لايه ازن است كه معمولا در كنار موضوع آلودگى هوا مورد بررسى قرار مى گيرد.
لايه ازن سپر نازكى از گاز است كه زمين را در مقابل تشعشعات مسموم كننده خورشيدى محافظت مى كند، آلودگى استراتوسفر ناشى ازبعضى از فعاليت هاى بشرى، موجب آسيب جدى لايه ازن گرديده است. كاهش ضخامت يا از بين رفتن لايه ازن، بشر را با خطر جدى رو به رو ساخته است. تخريب لايه ازن اثرات نامطلوبى را بر انسان دارد، ايجاد سرطان پوست، امراض پوستى، آب مرواريد و از كار افتادن نظام مصونيت بدن و نابودى محصولات، از آثار نامطلوب تخريب لايه ازن است.
بايد خاطر نشان كرد كه بسيارى از اين تهديدات توسط خود انسان ( به عمد يا غير عمد ) ايجاد شده است. اقداماتى از قبيل سدسازى يا تغيير مسير رودخانه زهكشى تالاب ها يا حذف جنگل ها براى مقاصد كشاورزى و امثال آن جزو اقدامات عمدى است. تغييرات غير عمد شامل آلودگى هوا، خاك و آب از طريق انتشار صنعتى است.
هم چنين انهدام جمعيت گياهان و جانوران، مثلا از طريق بريدن جنگل، نيز در زمره اين تغييرات غير عمد است. اما بايد توجه داشت كه تغييراتى نيز اتفاق مى افتد كه فعاليت هاى انسان به هيچ وجه در آن دخالت نداشته و در عين حال از نظر ديگران نامطلوب است.
مثلا آن چه موجب انقراض دايناسورها شد( نوعى تغيير فاجعه بار در محيط زيست ) براى اين حيوانات مسلما خوب نبود. اين كه فعاليت هاى انسان تا چه حد بر اقليم زمين تاثير دارد قابل بحث است. اما مسلما برخى تغييرات بزرگ مقياس زيست محيطى مستقل از فعاليت انسان روى مى دهد( آب و هوا نيز مى تواند يكى از آن ها باشد ).
پرسيدن اين كه سبب اين تغييرات كدام بوده، خواه فعاليت انسان باشد يا غير آن، در جاى خود بحث مى شود. در اين جا يك نكته اهميت پيدا مى كند و آن اين كه اين مساله مشتمل بر سه پرسش است:
آيا تاثير ياد شده واقعا زيانبار است؟
آيا كارى از ما بر مى آيد، خواه با كنترل تغييرات يا كاهش تاثير آن ها؟
اگر مى توانيم كارى بكنيم آيا به لحاظ اخلاقى انجام آن براى ما وظيفه است؟
هم چنين بايد گفت رشد اخلاق زيست محيطى در سال هاى اخير، با افزايش آگاهى و نگرانى در مورد تهديدهاى جدى رفاه انسان و ساير گونه ها همراه بوده، تخريب هايى كه از آلودگى ها و بهره كشى مخرب منابع طبيعى سرچشمه مى گيرد، حداقل وجدان عمومى گرايش به تمركز بر اين مساله دارد كه ظاهرا فجايعى در پيش است.
آگاهى هر چه بيشتر مردم در مورد راه هاى مختلفى كه فعاليت انسان به خود او و ساير موجودات آسيب مى زند بسيار خوب است، همان فعاليت هايى كه به خودى خود مفيدند اما ساز و كارهاى نامشخص تامين كننده زندگى را آشفته مى سازند. شايد بهتر باشد كه مردم قبل از هر عمل خود، فكر كنند تا چنين معضلاتى پيش نيايد كه بعد از پيش آمدن آن ها به فكر چاره بيفتند.
* كارشناس ارشد فلسفه غرب